Ngũ giới là năm món quà
Nội dung
Ngũ giới là năm món quà
Nghe chữ “giữ giới”, bạn thấy mình bị cấm hay được tặng?
Phần lớn chúng ta thấy bị cấm. Không được cái này, không được cái kia, như một tờ nội quy dán ở cổng trường, như một hàng rào dựng quanh mình. Nhiều người ngại chuyện tu cũng vì chữ này: tu là mất tự do, là từ nay sống trong cái khung người khác vẽ sẵn.
Mà nghĩ kỹ thì nỗi ngại ấy cũng có lý do. Luật lệ của người đời cứ đổi hoài. Thầy Dzongsar Khyentse viết, mình dịch: “định nghĩa ‘đạo đức’ đã thay đổi suốt chiều dài lịch sử loài người, xoay theo tinh thần của từng thời.” Thời này cho là đúng, thời sau cho là sai. Vậy năm giới của Bụt, kinh sách gọi là Ngũ giới, có phải cũng chỉ là tờ nội quy của một thời, mà mình phải ráng chịu?
Bụt trả lời không. Năm giới không phải là năm điều cấm, mà là năm món quà: quà cho người khác, và quà cho chính mình. Mình kể bạn nghe chuyện một làng tên là Cửa Tre.
Dân làng Cửa Tre xin gì?
Theo Kinh Tương Ưng Bộ, có lần Bụt đi ngang làng Cửa Tre. Dân làng ra gặp Ngài và thưa thẳng:
“Thưa Ngài Cồ-đàm, chúng con mong được sống trong nhà với con cái, được dùng gỗ đàn hương, đeo vòng hoa, xức nước thơm, có vàng có bạc. Rồi khi chết, chúng con mong được sinh về cõi lành. Xin Ngài dạy pháp để chúng con được như vậy.”
Bạn để ý không? Họ không xin giải thoát, không xin đi tu. Họ xin đúng những điều mà chúng ta hôm nay vẫn mong: nhà cửa yên ổn, tiền bạc đủ đầy, cuối đời được về nơi tốt. Bụt không chê những mong muốn ấy. Ngài nói:
“Ta sẽ dạy các vị một pháp lấy chính mình làm thước đo.”
Rồi Ngài dạy họ tự nghĩ như vầy: “Tôi muốn sống, không muốn chết. Tôi muốn vui, sợ khổ. Nếu có ai lấy mạng tôi, tôi không thích. Người khác cũng muốn sống, cũng muốn vui, cũng sợ khổ. Nếu tôi lấy mạng họ, họ cũng không thích. Điều tôi không thích thì người khác cũng không thích. Vậy sao tôi lại đem điều đó gây cho người khác?”
Ngài nói tiếp y như vậy với chuyện bị lấy của, chuyện bị phản bội trong vợ chồng, chuyện bị nói dối, bị nói xấu, bị chửi mắng. Ai suy nghĩ như vậy thì tự mình không làm, khuyên người khác đừng làm, và khen người không làm.
Bụt không đưa cho dân làng một tờ nội quy. Ngài đưa cho họ một cái thước, mà cái thước ấy nằm sẵn trong lòng mỗi người.
Không phải hàng rào, mà là cái thấy
Đây là chỗ khác hẳn một tờ nội quy. Nội quy thì người khác đặt ra, rồi đổi theo thời. Còn năm giới đứng trên một điều không đổi: ai cũng muốn sống, ai cũng muốn vui, ai cũng sợ khổ. Thời nào cũng vậy, nơi nào cũng vậy.
Nói về cái thấy đúng, thầy Dzongsar viết, mình dịch: “Rốt cuộc, chính cái thấy này quyết định động cơ và hành động của chúng ta.” Giới không phải hàng rào người ta dựng quanh mình. Giới mọc ra từ cái thấy: thấy người khác cũng như mình. Người đã thấy rõ như vậy thì không giành giật, không lừa ai, không phải vì bị cấm, mà vì đã thấy.
Nhiều người nghĩ người giữ giới là người mặc áo nâu, ăn chay, đi chùa đều đặn. Thật ra giới nằm ở cách mình sống với người khác, không nằm ở cái áo.
Năm giới, năm món quà
Bây giờ mình đi qua từng giới cho rõ, vì nhiều người biết năm giới mà hiểu hơi lệch.
Giới thứ nhất: không giết hại. Không chỉ là không giết người, mà là không cố ý làm bất cứ loài nào mất đi sự sống, và rộng hơn, không hành hạ, không làm đau.
Giới thứ hai: không lấy cái không phải của mình. Không chỉ là không ăn trộm, mà cả không lấy của công, không ăn gian, không quỵt, không lấy cái người ta chưa cho.
Giới thứ ba: không tà dâm, tức là không làm tổn thương ai trong chuyện tình cảm, chuyện vợ chồng. Không phản bội người mình đã hứa, không phá hoại gia đình người khác, không lợi dụng ai trong chuyện này.
Giới thứ tư: không nói dối. Không nói sai sự thật để lừa người, để được lợi, hay để trốn trách nhiệm.
Giới thứ năm: không dùng rượu bia và chất gây nghiện. Không phải uống ít thì được, mà là tránh hẳn, vì mất tỉnh táo rồi thì bốn giới trên dễ vỡ hết.
Vậy món quà nằm ở đâu? Kinh Tăng Chi Bộ gọi thẳng năm giới là năm món quà lớn. Bụt nói, ý là: người bỏ việc giết hại là tặng cho vô số chúng sinh sự không sợ hãi, không thù oán, không bị hại. Và chính người ấy cũng được hưởng sự không sợ hãi, không thù oán, không bị hại, nhiều không kể xiết. Bốn giới còn lại cũng vậy. Ngài còn nói năm món quà này có từ rất xưa, chưa từng bị hoen ố, bây giờ không, mai sau cũng không, và không người hiểu biết nào chê.
Món quà cho người khác, và cho chính mình
Thử nghĩ cho cụ thể. Ở gần một người không bao giờ nói dối, bạn không phải dò lại từng lời. Làm ăn với một người không bao giờ quỵt, bạn giao hàng trước cũng không lo. Đi tiệc với một người bạn chỉ uống trà, bạn biết tối nay sẽ có người tỉnh táo đưa mình về. Cái yên tâm đó chính là món quà, và họ tặng nó mỗi ngày, không cần gói, không cần nơ.
Còn người tặng thì được gì? Người không nói dối thì không phải nhớ mình đã nói gì với ai, đầu nhẹ. Người không lấy của ai thì ngủ ngon, không giật mình khi có tiếng gõ cửa. Người không phản bội thì không phải giấu điện thoại, không phải xóa tin nhắn. Người không say thì sáng dậy nhớ hết tối qua mình đã làm gì, và không phải xin lỗi ai.
Hóa ra cái “hàng rào” tưởng là để nhốt mình, thật ra là để người khác yên tâm đứng gần, và để mình yên tâm với chính mình.
Lỡ giữ không trọn thì sao?
Lúc này chắc có người hỏi: tôi đã lỡ phạm, hoặc tôi sợ giữ không nổi, vậy có nên giữ không? Giới không phải là luật của nhà nước. Không ai bắt, không ai phạt, giữ hay không là mình chọn. Lỡ giữ không trọn thì giới bị đứt, nhưng không cần dằn vặt. Tối đó, trước khi ngủ, đọc lại ba lời nương tựa Bụt, Pháp, Tăng và lời nguyện giữ năm giới là nối lại được. Mai tặng tiếp.
Có thầy khuyên người mới bắt đầu như vầy: không cần giữ cả năm từ ngày mai. Chọn một, giữ cho trọn, rồi tới cái tiếp theo. Có người bắt đầu từ giới không nói dối, vì ngày nào nó cũng thử mình. Có người bắt đầu từ giới không say, vì nó đổi cả cuộc sống.
Quay lại câu hỏi đầu bài
Vậy giữ giới là bị cấm hay được tặng? Dân làng Cửa Tre xin nhà cửa yên ổn và một nơi tốt sau khi chết. Bụt không cho họ thêm một lời cấm nào. Ngài chỉ cho họ cách dùng cái thước nằm sẵn trong lòng. Kinh kể, nghe xong, họ xin được về nương tựa Bụt, Pháp và Tăng trọn đời.
Mỗi lần định làm một việc với người khác, bạn cũng có cái thước ấy. Chỉ cần hỏi: nếu người ta làm điều này với mình, mình có thích không?
Cuối cùng, mình muốn nói một điều này với bạn. Mình từng nghĩ giữ giới là tự trói mình lại cho người khác được yên. Tới câu “điều tôi không thích thì người khác cũng không thích” thì mình hiểu ra: không có ai trói mình cả. Giữ giới chỉ là nhớ ra rằng người đứng trước mặt cũng muốn sống, muốn vui và sợ khổ y như mình.
Kinh Pháp Cú, câu 130, nói: “Ai cũng sợ roi gậy, ai cũng quý mạng sống. Lấy mình so với người, đừng giết, đừng khiến người khác giết.”
Câu hỏi cho bạn
Trong năm món quà này, món nào người thân của bạn mong nhận từ bạn nhất? Bạn có đoán được không, hay cần hỏi họ?
Việc nhỏ hôm nay
Hôm nay, trước mỗi lời nói hay việc làm có dính tới người khác, hỏi thầm một câu: nếu người ta làm điều này với mình, mình có thích không? Đếm xem có bao nhiêu lần câu hỏi ấy làm bạn đổi ý.
Kinh dẫn trong bài: Kinh Tương Ưng Bộ, chương 55, bài 7; Kinh Tăng Chi Bộ, chương 8, bài 39; Kinh Pháp Cú, câu 130; trích sách What Makes You Not a Buddhist (Dzongsar Jamyang Khyentse, Shambhala 2007), tr. 4 và 22, mình dịch.
Nguồn: ứng dụng Theo Bước Bụt (https://moonlit-piroshki-19166a.netlify.app).